Contact : 022-24054714, 24057268

तिसरी राज्यस्तरीय विज्ञान आणि गणित शिक्षक परिषद

कार्यशाळा

महाराष्ट्र राज्यातील शिक्षक वर्गांमध्ये शिकविताना त्यांच्या स्वत:च्या काही विशेष व नावीन्यपूर्ण पध्दतीचा अवलंब करताना आढळतात. यामध्ये नावीन्यपूर्ण प्रयोग, काही प्रारूपे,तालिका,नकाशे, चित्रे इत्यादींचा समावेश असतो. तंत्रज्ञानाच्या प्रगतीमुळे काही शिक्षक स्वत:च्या वेबसाईटही बनवतात, तसेच या नावीन्यपूर्ण पध्दती इतर शिक्षकांपर्यंत पोचविण्यासाठी व्हॉटसअॅप,फेसबुक,ट्वीटर,या समाजमाध्यमांचाही उपयोग केला जातो. परंतु तरीदेखील हे मार्ग अपुरेच पडतात व शिक्षकांच्या या नावीन्यपूर्ण पध्दतींचे इतर शिक्षकांसमावेत अपेक्षेइतके आदान प्रदान होत नाही. यावर एक उपाय शोधण्यासाठी मराठी विज्ञान परिषदेने(मविप) पुढाकार घेतला आहे. मविप ही ५२ वर्षाची जुनी, मुख्यत: ज्ञान संवर्धन व विशेषत: विज्ञान प्रसाराच्या कार्याला वाहून घेतलेली संस्था आहे. मविपला असे जाणवले की अशा कल्पक शिक्षकांना एकाच व्यासपीठावर आणावे आणि त्यांच्या नावीन्यपूर्ण शिक्षणपद्धती मोठ्या शिक्षक समूहासोर सादर करण्याची संधी मिळावी.यानुसार, मविपने याआधी २०१६ व २०१७ यावर्षी दोन राज्यस्तरीय विज्ञान आणि गणित शिक्षक परिषदांचे आयोजन इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्स एज्युकेशन अँड रिसर्च(आयसर), पुणे येथे केले होते ज्यामध्ये अनुक्रमे ७० व ६५ शिक्षकांचा सहभाग होता. या परिषदांचे मुख्य विषय अनुक्रमे ‘कृतीतून विज्ञान शिक्षण’‘मूल्यमापन’ होते.


या परिषदांमधील सहभागींना परिषदेच्या विषयावर शोध निबंध लिहून तो परिषदेमध्ये सादर करायचा होता, ज्यामध्ये एकाच वेळी एकपेक्षा अधिक वर्गात सादरीकरणाचा कार्यक्रम सुरू होता.सहभागींना शोधनिबंध सादर करण्यासाठी ८ मिनिटाचा अवधी दिला गेला.सादरीकरण सदीप पध्दतीने (Power Point Presentation) अथवा साधे मौखिक सादरीकरण करायचे होते. प्रत्येक सादरीकरणानंतर सादरीकरण करणारे सहभागी आणि सादरीकरणाचे मूल्यमापन करणारे तज्ञ (दोन) व त्या गटामधील इतर सहभागी यांच्यामधील प्रश्नोत्तरासाठी २ मिनिटाचा अवधी दिला गेला. सादरीकरणाचे सत्र संपल्यावर त्या त्या वर्गातील दोन उत्तम सादरीकरणांची निवड करण्यात आली व त्यांना समारोपाच्या कार्यक्रमात गुणवत्ता प्रमाणपत्रे देण्यात आली. प्रत्येक वर्गातील प्रथम क्रमांकाचे सादरीकरण करणा-या सहभागीना आयसरतर्फे ५/६ आठवड्यांचे प्रशिक्षण मिळण्याची संधी दिली गेली. या प्रशिक्षणाचा संपूर्ण खर्च आयसर करेल अशीही घोषणा करण्यात आली.


या परिषदांमध्ये सहभागींना इतक्या मोठ्या शिक्षकसमूहासमोर सादरीकरणाची संधी मिळण्याव्यतिरिक्त इतर सहभागींचे सादरीकरण बघण्याची संधी मिळाली.या सर्व सहभागींना शिक्षक परिषदेपासून झालेला लाभ बघता अशा प्रकारचा लाभ महाराष्ट्रातील अधिकाधिक शिक्षकांपर्यंत पोचविण्यासाठी मविपने अशा प्रकारच्या परिषदा २०१६ या वर्षापासून ५ वर्षांसाठी आयोजित करण्याचे ठरवले आहे.यानुसार, तिसरी विज्ञान व गणित शिक्षक परिषद नोव्हेंबर/डिसेंबर २०१८मध्ये आयसर, पुणे येथे आयोजित करण्यात येईल. या परिषदेचा विषयदेखील ‘मूल्यमापन’ हाच असेल.तसेच पहिल्या दोन राज्यस्तरीय विज्ञान व गणित शिक्षक परिषदांचा आढावा घेउन व त्यामध्ये सहभागींनी केलेल्या सूचनांवर विचार करून मविपने तिस-या विज्ञान व गणित शिक्षक परिषदेच्या पूर्वतयारीसाठी कार्यशाळा आयोजित करण्याचे ठरवले आहे, ज्यामध्ये प्रामुख्याने खालील गोष्टींचा समावेश असेल.


१ परिषदेचा विषय व उपविषय संभाव्य सहभागींना अधिक स्पष्ट करून सांगणे.
२ सादरीकरणात संख्याशास्त्रातील संकल्पना/ तंत्रांचा अवलंब कसा करावा हे सांगणे
३ प्रयोगाच्या माध्यमातून विद्यार्थ्यांचे मूल्यमापन करणे व त्यासंबंधातील गोष्टी. या कार्यशाळांचा तपशील खालीलप्रमाणे आहे.


अनु. क्र. कार्यशाळेची तारीख कार्यशाळेचे स्थान कुठल्या जिल्ह्यातील शिक्षक कार्यशाळेत सहभागी होण्याकरिता पात्र असतील. कार्यशाळेच्या आदल्या रात्री कार्यशाळेच्या जागी राहण्याची व्यवस्था होऊ शकेल का?
२ मे २०१८ मराठी विज्ञान परिषद,विज्ञान भवन, व्ही. एन. पुरव मार्ग,सायन- चुनाभट्टी,मुंबई ४०००२२ मुंबई शहर, मुंबई उपनगर,ठाणे,पालघर,रायगड आणि नाशिक जिल्हे नाही.
४ मे २०१८ आझाद महाविद्यालय, सातारा सातारा, सांगली, कोल्हापूर नाही
१४ जून २०१८ इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्स एज्युकेशन अँड रिसर्च(आयसर), पाषाण,पुणे अनु. क्र. १ व २ समोर दर्शविलेल्या जिल्ह्यांव्यतिरिक्तचे महाराष्ट्र व गोवा जिल्ह्यांतील सर्व जिल्हे. मर्यादित संख्येत उपलब्ध


अ) महाराष्ट्र व गोवा राज्यातील ६वी ते १२वी च्या वर्गांना विज्ञान व गणित शिकविणारे शिक्षक व विज्ञान प्रसारक या तीनपैकी कुठल्याही एका कार्यशाळेत (त्यांच्या निवासस्थानानुसार ) सहभागी होऊ शकतात.


आ) कार्यशाळा अनु.क्र.१ व ३ साठी श्री प्रकाश मोडक (इ-मेल modakmvp@gmail.com आणि भ्रमणध्वनी क्रमांक 9920329984) समन्वयक आहेत. कार्यशाळा अनु.क्र.२ साठी डॉ. सुधीर कुंभार (इ-मेल kumbhar.sudhir1966@gmail.com आणि भ्रमणध्वनी क्रमांक 9421214136) समन्वयक आहेत.कार्यशाळेत सहभागी होऊ इच्छिणा-या व्यक्तींनी खालील तपशीलासह त्या त्या समन्वयकांशी इ-मेल द्वारे संपर्क करावा. 1. पूर्ण नाव २. निवासस्थानाचा पत्ता ३. शिकवत असलेल्या शाळेचे /महाविद्यालयाचे /संस्थेचे नांव ४. इ-मेल ५. संपर्क क्रमांक (भ्रमणध्वनी आणि /किंवा दूरध्वनी क्रमांक) ६. शिकवत असलेले वर्ग (इयत्ता) ७. शिकवत असलेला/असलेले विषय.


इ) या कार्यशाळा निशुल्क असून कार्यशाळेच्या दिवशी चहा व जेवणाची व्यवस्थाही निशुल्क केली जाईल. आयसर येथील कार्यशाळेतील पुणे शहर,उपनगरे व पुणे जिल्हा याव्यतिरिक्त निवास स्थान असलेल्या काही मर्यादित संख्येपर्यंतच्या व्यक्तींची कार्यशाळेच्या आदल्या रात्रीच्या निवासाची व भोजनाची व्यवस्था निशुल्क केली जाईल.


ई) प्रवास खर्चाच्या परताव्यासाठी पात्र नसलेले सहभागी:
     १. अनु. क्र.१ च्या कार्यशाळेतील सहभागी ज्यांचे निवासस्थान मुंबई किंवा त्यापुढे विरार, कर्जत,पनवेल पर्यत आहे व ज्याना कार्यशाळेच्या जागी (मराठी विज्ञान परिषद, चुनाभट्टी) पोचण्यासाठी लोकल ट्रेन सर्विस उपलब्ध आहे.
     २. अनु. क्र.२ च्या कार्यशाळेतील सहभागी ज्यांचे निवास स्थान या तीन जिल्ह्यात कुठेही असो.
     ३. अनु. क्र.३ च्या कार्यशाळेतील सहभागी ज्यांचे निवास स्थान पुणे शहर, त्याची उपनगरे आणि पुणे जिल्हा यामध्ये कुठेही असल्यास.


उ) प्रवास खर्चाच्या परताव्यासाठी पात्र असलेले सहभागी:

मराठी विज्ञान परिषद, मुंबई आणि इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्स एज्युकेशन अँड रिसर्च(आयसर), पाषाण,पुणे येथील कार्यशाळेतील सहभागी जे, वरील ई१ ई३ या गटात येत नाहीत ते प्रवास खर्चाच्या परताव्यासाठी खालीलप्रमाणे पात्र असतील.

१. निवासस्थानापासून सर्वात जवळचे रेल्वे स्टेशन अथवा सर्वात जवळचा एसटी बस स्टॉप ते कार्यशाळेच्या स्थानापर्यंत, यायच्या व परतीच्या प्रवासाच्या रेल्वेच्या दुस-या वर्गाच्या साधारण /शयनयान (वातानुकुलीत नसलेल्या ) किंवा साधारण एस टी बसच्या (वातानुकुलीत नसलेल्या) भाड्याचा परतावा. यासाठी कमीत कमी एका वेळच्या प्रवासाचे तिकीट अथवा पावती सादर करणे गरजेचे आहे.

२. प्रवास जर स्वत:च्या वाहनाने अथवा उच्च श्रेणीने केल्यास परताव्याची रक्कम वरील क्रमांक १ मध्ये दर्शविलेल्या प्रमाणे दिली जाईल.

३. निवासस्थानाच्या जागी / कार्यशाळा असलेल्या शहरात (मुंबई/पुणे येथे) रेल्वे स्थानक /एस टी बस स्थानक / कार्यशाळेचे प्रत्यक्ष स्थान याठिकाणी टॅक्सी(taxi)/ ऑटोरिक्षा ने केलेल्या प्रवासाच्या भाड्याचा परतावा देय नसेल.




मुख्य विषय व उपविषय

मुख्य विषय : मूल्यमापन

मूल्यमापनाद्वारे आपण विद्यार्थ्यांच्या संपादनाची पातळी मोजतो. याकरता आपण लेखी अथवा तोंडी परीक्षा घेतो आणि मुख्यत: मुलांच्या विषयज्ञानाची पातळी तपासतो. मूल्यमापन मूलत: केवळ विषयज्ञानाचे नसून ते विषयाच्या अभ्यासाची एकूण उद्दिष्टे ‍विद्यार्थांनी किती संपादन केली आहेत, माहिती–ज्ञान–क्षमता–कौशल्ये - रूची - अभिवृत्ती या सगळ्या बाबतीत विद्यार्थी कोठे आहेत, याचे तारतम्य असायला हवे. त्याचा उपयोग विद्यार्थ्यांची केवळ क्रमवार प्रत लावणे नसून तो कशात प्रवीण आहे, कशात नाही, प्रावीण्य मिळवण्यासाठी त्याला काय करायला हवे, त्याच्याकडे कोणत्या क्षमता - कौशल्ये आहेत, कोणत्या वाढायला हव्यात, त्याला कशात रूची आहे, ती कशी वाढवता येईल, त्याची अभिवृत्ती कशी जोपासता येईल हे ठरवणे, हाही आहे. म्हणजे विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण प्रगतीमध्ये मूल्यमापन हे निर्णायक आहे, आणि ते केवळ लेखी वा तोंडीपरीक्षेद्वाराच नाही, तर प्रात्याक्षिके, विद्यार्थ्यांच्या वर्तणूकीचे निरीक्षण, चर्चा, प्रकल्प अशा ‍विविध मार्गाने करता येते. तसेच ते सातत्याने करायला लागते, केवळ सत्राच्या वा वर्षाच्या शेवटी नाही.


वर दर्शविल्याप्रमाणे तिस-या राज्यस्तरीय विज्ञान व गणित शिक्षक परिषदेचा मुख्य विषय हा विद्यार्थ्यांच्या मूल्यमापनासाठी शिक्षक वापरत असलेल्या नावीन्यपूर्ण पध्दती हा आहे. या पध्दती विज्ञान आणि गणित शिक्षणाच्या कोणकोणत्या उद्दिष्टांसाठी वापरता येतात यावरून मुख्य विषयाचे उपविषय ठरवले आहेत. त्या उपविषयांची व्याप्ती व थोडक्यात वर्णन पुढे दिले आहे.


मौलिक विचार करण्याच्या क्षमतेचे मूल्यमापन : ज्ञानात्मक, भावनात्मक आणि सामाजिक या तिन्ही पातळींवर विद्यार्थी वेगळा, नवीन मौलिक विचार- निरीक्षणे –युक्तिवाद करू शकतो का, समस्यांवर वेगळी युक्ती - उपाय सुचवू शकतो का, नेहमीच्या गोष्टींकडे वेगळेपणे बघण्याची दृष्टी त्याच्याकडे आहे का, त्याच्याकडे विषयांचे ज्ञान, साहित्य, संवाद, ललित, कला, क्रीडा या बाबतीत सर्वांपेक्षा वेगळी सृजनशीलता आहे का, हे तपासणे या उपविषयाखाली येईल.


संवाद- संप्रेषण कौशल्याचे मूल्यमापन : विद्यार्थी विज्ञान आणि गणित याविषयांचे आपले ज्ञान, मते, विचार, आपण केलेला प्रकल्प वा सोडवलेली समस्या, लेखन, लेखी वा मौखिक सादरीकरण, चर्चा अशा माध्यमांद्वारा कशी मांडतो, याबाबतीत त्याची क्षमता किती विकसित झाली आहे हे तपासणे व विद्यार्थ्याला प्रत्याभरणाद्वारे (फीडबॅक) पुढे जाण्यास मदत करणे, हे या उपविषयाच्या अंतर्गत येईल.


संबोधांच्या आकलनाचे मूल्यमापन : विद्यार्थ्यांचे विषयातील सैध्दांतिक तसेच प्रात्यक्षिकासंबंधीचे संबोध, संकल्पना यांचे आकलन कितपत आहे, त्याला या संबोधांचे उपयोजन करता येते का, विषयातील घटकांची साकलिक कल्पना कितपत आहे याची चर्चा या उपविषयात व्हावी अशी अपेक्षा आहे.


प्रयोगशाळेतीलकौशल्यांचे मूल्यमापन : विद्यार्थी प्रयोग कसे करतो याचे तसेच त्यासाठी लागणारी निरीक्षण, वर्गीकरण, प्रयोगांची उपकरणे हाताळणे, अंदाज, मापन, अनुमान, प्रसंगी प्रयोगाची आखणी करणे, दिलेल्या प्रयोगात बदल करणे, निरीक्षणांची योग्य नोंदणी, त्यांचे व्यवस्थित सादरीकरण अशी कौशल्ये त्याला किती आत्मसात झाली आहेत, याचे मूल्यमापन या उपविषयाखाली केले जाईल.


वैज्ञानिक दृष्टिकोनाचे मूल्यमापन : विज्ञान आणि गणित शिकताना विद्यार्थ्याला संख्यांचे, पुराव्याचे आणि पुराव्यावर आधारित युक्तिवादाचे महत्त्व कळले आहे का, अशा तऱ्हेचा युक्तिवाद तो करू शकतो का, विज्ञानात प्रयोग आणि निरीक्षणे यावर आधारित पुराव्याशिवाय अन्य कोणताही ज्ञानाचा स्रोत स्वीकारला जात नाही हे त्याला पटले आहे का, याचे मूल्यमापन या उपविषयामध्ये अपेक्षित आहे. त्याचबरोबर विज्ञानाचे जीवनात, राष्ट्राच्या प्रगतीत योगदान काय आहे याची जाणीव, तसेच विज्ञान व गणित या विषयांतील रूची आणि आत्मविश्वास यांचेही मापन येथे अपेक्षित आहे.


समस्या सोडवण्याच्या क्षमतेचे मूल्यमापन: विज्ञान व गणित या विषयांतील प्रश्न व समस्यांचीच नव्हे तर, या विषयांचा उपयोग करून भोवतालच्या जीवनातील समस्या समजावून घेण्याच्या आणि त्या सोडवण्याच्या दृष्टीने प्रयत्न करण्याची वृत्ती, ते सोडवण्याची क्षमता, त्याकरता इतरांबरोबर कार्य करण्याची तयारी, नेतृत्वगुण यांचे मूल्यमापन या उपविषयाच्या अंतर्गत होईल.


सातत्यपूर्ण आणि साकलिक मूल्यमापन : सुरुवातीला म्हटल्याप्रमाणे विज्ञान आणि गणित या विषयांतील विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण प्रगतीचा आलेख शिक्षकांकडे असायला हवा. याकरता केवळ सत्राच्या अखेरीस येणाऱ्या लेखी परीक्षांद्वारेच नव्हे तर विविध प्रात्यक्षिके, वर्तणुकीचे निरीक्षण, चर्चेतील-प्रकल्पातील सहभाग- अशा विविध मार्गांनी विद्यार्थ्यांचे मूल्यमापन करायला हवे, त्यांना प्रत्याभरण (फीडबॅक) द्यायला हवे, आणि हे सातत्याने करायला हवे. यासंबंधी शिक्षकांनी केलेले अभिनव प्रयत्न या शेवटच्या उपविषयाखाली मांडावेत.






आयसर, पुणे येथे डिसेंबर २०१७ मध्ये झालेल्या दुस-या राज्यस्तरीय विज्ञान आणि गणित शिक्षक परिषदेतील काही शोध निबंध



मराठी विज्ञान परिषदेचा पत्ता

मराठी विज्ञान परिषद, विज्ञान भवन, वि.ना.पुरव मार्ग, शीव-चुनाभट्टी, मुंबई ४०० ०२२
फोन क्रमांक: ०२२-२४०५४७१४ / २४-२४०५७२६८
इ -मेल: office@mavipamumbai.org
वेबसाइट: www.mavipamumbai.org / www.scienceteacherscongress.org